حدیث عشق و رضامندی در قرآن

عاشقان در سیل تند افتاده اند
بر قضای عشق دل بنهاده اند
(مثنوی، دفتر ششم)
قرآن کریم که یگانه کتاب توحید (ذاتی، صفاتی و افعالی) است و برای سوق دادن انسانها به بالاترین مرحله ی تکامل فکر و نشر اندیشه و عقیده ی توحیدی و اصلاح دنیا و آخرت انسان است و در تمام سوره های آن- بجز سوره ی برائت (توبه)که آیاتش نماد خشم و قهر خداوند نسبت به مردم لجوج و کینه ورز و اعلام بیزاری و قطع رابطه ی رحمت و مغفرت و تعهد با مشرکان و جریانهای ضد دینی است: «براءه من الله و رسوله الی الذین عاهدتم من المشرکین»، با نام و یاد خداوند رحمان و رحیم آغاز می گردد، تا مخاطبانش دریابند که تعالیم و معارف جامع این تذکره ی الهی، از مبدا خیر و برکت و از مصدر حق و رحمت، نشئت گرفته است:
تبارک الذی نزل الفرقان علی عبده لیکون للعالمین نذیرا. [۱۱۰] .
بزرگ و خجسته است کسی که بر بنده خود، فرقان (کتاب جدا کننده ی حق از باطل) را نازل فرمود، تا برای جهانیان، هشدار دهنده ای باشد.
دستور اکید بر آغاز کردن هر گفتار یا نوشتاری، یا هنگام شروع به هر کاری (فکری، قلبی و عملی)، بدین منظور است که چهره ی جان و ذهن آدمی را از هر چه جز خداست، برگرداند، تا اینکه
[ صفحه ۹۳]
همه ی جهان (غیب و شهود) و حوادث آن را با بینش توحیدی، ارزیابی کند و از پراکندگی فکری- که به تجزیه ی شخصیت آدمی منتهی می شود- به وحدت و هماهنگی، و از تشویق و نگرانی روحی به آرامش و اطمینان برسد. حضرت یوسف علیه السلام در برخورد با زندانیان هم بند خود، به آثار عمیق روحی وحدت معبود در پرتو توحید اشاره کرد و فرمود:
یا صاحبی السجن ءارباب متفرقون خیر ام الله الواحد القهار. [۱۱۱] .
ای دو رفیق زندانی ام، آیا خدایان پراکنده بهترند یا خدای یگانه ی مقتدر؟
و در سوره ی زمر، آیه ی ۲۹ آمده است:
ضرب الله مثلا رجلا فیه شرکاء متشاکسون و رجلا سلما لرجل هل یستویان مثلا الحمد لله بل اکثرهم لا یعلمون.
خدا مثلی زده است: مردی است که چند خواجه ی ناسازگار در مالکیت او شرکت دارند (و هر یک او را به کاری می گمارند)، و مردی است که تنها فرمانبر یک مرد است. آیا این دو در مثل یکسان اند؟ سپاس خدای را (نه)، بلکه بیشترشان نمی دانند.
اکنون جای این پرسش است که چرا حضرت زهرا علیهاالسلام در گفتار مهم و تاریخی خود و در این یادگار نفیس و ماندگار که تفسیری جامع از حقایق ناب و معارف عمیق دین، بلکه تبیین و تقریری دوباره از اسلام است، بر خلاف سنت جاری سخنوران، که سخن خود را به پیروی از قرآن با «بسم الله الرحمن الرحیم» آغاز می کردند، بر گونه ای دیگر به ستایش خداوند پرداخته و با زیباترین و جامع ترین و دلرباترین تعبیرها، خدای بزرگ را توصیف کرده و نعمتهای بی پایان و بی زوال او را به گونه ای شایسته و درخور، برشمرده است که از طاقت و توان هر سخنور ستایشگری در هر مرتبه و منزلت از بلاغت و فصاحت که باشد، بیرون است؟
حقیقت این است که در جوامع روایی شیعه و سنی، هر دو تعبیر «الحمد…» و «بسم الله…» از سوی اولیای خداوند، در هر دو قلمرو گفتار و نوشتار آمده است.
در برخی از روایات از رسول خدا صلی الله علیه و آله نقل شده است:
کل کلام لا یبدا فیه بالحمد لله، فهو اجذم.
کل امر ذی بال لم یبدا فیه، بالحمد و فی روایه بحمد الله، فهو اقطع. [۱۱۲] .
همچنین آمده است:
[ صفحه ۹۴]
کل امر ذی بال لم یبدا فیه به بسم الله الرحمن الرحیم فهو ابتر. [۱۱۳] .
هر کار مهم و هر اقدام نیکویی (فکری، قلبی و عملی) که بی نام خداوند و یا بدون حمد و ثنای او آغاز گردد، دارای خیر و برکت نخواهد بود و نتیجه ی مطلوب و مقبولی نخواهد داد.
ای نام تو بهترین سرآغاز
بی نام تو نامه کی کنم باز
ای یاد تو مونس روانم
جز نام تو نیست بر زبانم
ای کارگشای هر چه هستند
نام تو کلید هر چه بستند
(نظامی)
پاسخ اول: فاطمه علیهاالسلام گفتار خویش را با ستایش و ثنای خداوند و توصیف نعمتهای او آغاز کرد؛ زیرا از یک سو، ستایش خداوند (سوره ی حمد) سرآغاز و دیباچه ی قرآن کریم است و از سوی دیگر، کلید گنجینه ی یاد خداوند و ابزار افزونی بخشش ها و دلیل و راهنمای شناختن دهش های اوست:
الحمد لله الذی جعل الحمد مفتاحا لذکره، و سببا للمزید من فضله و دلیلا علی آلائه و عظمته. [۱۱۴] .
سپاس خداوندی را که حمد و سپاس را برای یاد خویش، کلیدی، برای افزونی بخشش، ابزاری، و بر داده ها و عظمت خود، دلیلی قرار داد.
بسا معنای «ذکر» در سخن بالا، نه یاد، بلکه قرآن باشد. در این صورت، این سخن، اشاره ای است به افتتاح قرآن با حمد. [۱۱۵] .
پاسخ دوم: حمد و ستایش با توجه به گستردگی معنایی که دارد، تعریف و توصیفی است گویا و جامع از جمال و جلال و کمال خداوند که «بسم الله الرحمن الرحیم»، جلوه ای از این ستایش زیباست:
الحمد لله المتجلی لخلقه بخلقه، و الظاهر لقلوبهم بحجته. [۱۱۶] .
سپاس خدای را که به آفرینش مخلوقاتش بر آفریدگان خود، نمودار است و هستی وی- با دلیل روشن- بر دلهای آنها پدیدار.
پاسخ سوم: فاطمه علیهاالسلام درصدد احیای معارف توحیدی است که بخش اصلی و هدف عالی بعثت پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله است و این اقدام آگاهانه و مدبرانه اش، جز برای حمد و ستایش خداوند و
[ صفحه ۹۵]
ارج نهادن نعمتهای او نیست.
پاسخ چهارم: دختر بزرگوار پیامبر صلی الله علیه و آله گفتار شورانگیز و افشاگرانه و حماسی خود را به ستایش خدای محمود بیاراست، تا حدیث رضامندی و خشنودی خویش را از آنچه که پیش آمده، بازگو کند.
مگر نه این است که رژیم روی کار آمده بر مبنای سقیفه، در تلاش است تا توان اقتصادی را نیز از خاندان علی علیه السلام و زهرا علیهاالسلام بگیرد و بدین وسیله، اهل بیت پیامبر صلی الله علیه و آله را از هر سو با گرفتاری روبه رو کند؟ فاطمه علیهاالسلام نیز از یک سو، خود را در کوران آزمایش عظیم خداوند می بیند و از سوی دیگر، در محاصره ی نعمتهای بی زوال خداوند و غرقه در دریای دهش های انبوه او می بیند. آیا جز اعلام رضامندی و خرسندی از آنچه پیش آمده، در خور شان بانوی اکرم اسلام است؟ «غرق در بحر، چه اندیشه کند طوفان را؟».
حق این است که اولای خداوند و پاکان و برگزیدگان عالم، بویژه آل محمد صلی الله علیه و آله در برخورد با مشکلات و مصائب، صبوری و استقامت را پیشه ی خود ساخته و هیچ گاه خود را نباخته اند و آمیختگی کامروایی ها و ناکامی ها، خوشی ها و سختی ها و زشتی ها و زیبایی ها را لازمه ی زندگی دنیا می دانند و انسان را نیز آفریده در درد و رنج و محنت: «لقد خلقنا الانسان فی کبد». [۱۱۷] .
علی علیه السلام در توصیف دنیا فرمود:
دار بالبلاء محفوفه، و بالغدر معروفه، لا تدوم احوالها و لا تسلم نزالها، احوال مختلفه، و تارات متصرفه، العیش فیها مذموم، والامان منها معدوم، و انما اهلها فیها اغراض متسهدفه، ترمیهم بسهامها، و تفنیهم بحمامها. [۱۱۸] .
(دنیا) سرایی است فروپوشیده به درد، و پر آوازه به خیانت. نه حالاتش را دوامی است و نه فرود آمدگانش را سلامتی، با چگونگی هایی گونه گون و دورانهایی دیگرگون. زندگی در آن، مذموم و امنیت در آن، معدوم است. مردمش در آن، تخته ی نشان اند که با پیکانهایش به سویشان نشانه می رود و با مرگ به تباهی شان می کشاند.
بدین روی، مصائب و گرفتاریها را با خرسندی از خداوند و با گشاده رویی و صلابت، استقبال می کنند؛ چرا که: «رضا الله رضانا اهل البیت نصبر علی بلائه و یوفینا اجور الصابرین»، شعار آنان است و «ان اشد الناس بلاء الانبیاء ثم الذین یلونهم، ثم الامثل فالامثل»، تعلیمشان.
[ صفحه ۹۶]
دلبر، آسایش ما مصلحت وقت ندید
ورنه از جانب ما دل نگرانی دانست
عاشقان و شیفتگانی هستند که در رهایی خلق از جور ستم پیشگان، جفای ارباب بی مروت دنیا را تحمل می کنند، دم درنمی کشند و هیچ گاه زبان به گله و شکوه از روزگار و حوادث تلخ آن نمی گشایند:
لاف عشق و گله از یار زهی لاف دروغ
عشقبازان چنین مستحق هجران اند
وصف رخساره ی خورشید ز خفاش مپرس
که در این آینه صاحب نظران حیران اند
عشق ورزانی هستند که در طوفان بلاخیز دریای زندگی، بر موجهای مصیبت، سوارند و اراده و تدبیر و اختیار خود را یکسره تسلیم اراده و تدبیر و اختیار خدای خویش کرده و دل بر قضای او نهاده اند:
عاشقان در سیل تند افتاده اند
بر قضای عشق، دل بنهاده اند
مجذوبان، سالکانی هستند که سر از پا نمی شناسند و زمزمه ی مناجاتشان، تقاضای فنای تدبیر و اختیارشان، در تدبیر و اختیار خداست:
الهی اغننی بتدبیرک لی عن تدبیری و باختیارک عن اختیاری. [۱۱۹] .
ای اله من! قبله گاه من! با تدبیر و اختیار خود، مرا از تدبیر و اختیارم بی نیاز گردان.
فاطمه علیهاالسلام خود ازنخبگان عرصه ی عبودیت و از پیشتازان قلمرو محبت و عشق به خداوند و از مجذوبان سالکی است که عروج به معراج قرب را با قدم بندگی طی کرده و از راه یافتگان به محفل انس و حریم عزت و قدس الهی است. آنچنان غرق در جذبه ی جمال محبوب است که نه تنها در رویارویی با نامرادی ها و نامردمی ها خود را نمی بازد؛ بلکه این تخلکامی ها را در راه رضای معبود و محبوب خویش، چون شهدی گوارا به جان خریدار است؛ زیرا گذشته از آنکه یادگار پیامبری است که در راه ارشاد و هدایت خلق فرمود: «ما اوذی نبی مثل ما اوذیت»، [۱۲۰] مرشد و مربی دلباخته ای است که چونان شمعی می سوزد تا خورشید تابناک نبوت که جلوه ی کامل «الله نور السموات و الارض» است، تا ابد روشن و تابناک بماند.
اگر چه پدر، صاحب لوای «حمد» است، لیکن شرایط اجتماعی اقتضا می کند که فاطمه و نه شخص دیگر، در آن شرایط ویژه به نیابت از پدر، با سرافرازی و شجاعتی بی نظیر، زبان به ستایش خداوند ستوده بگشاید و نعمتهای بی شمار او را در برابر آن جمعیت ناسپاس، شکر بگزارد که: «الحمد لله علی ما انعم، و له الشکر علی ما الهم…».
[ صفحه ۹۷]
برگرفته از کتاب رخساره خورشید ترجمه و شرح خطبه حضرت زهرا علیها السلام نوشته آقای محمد تقی خلجی

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *